Kupować czy kupywać – jak jest poprawnie?

Poprawny zapis to „kupować” – wyłącznie z przyrostkiem -ować. Forma „kupywać” jest błędna w polszczyźnie ogólnej, choć pojawia się w gwarach i mowie potocznej. Jeśli chcesz poznać regułę i przykłady, przeczytaj nasz artykuł.

Która forma jest poprawna?

Współczesne słowniki normatywne nie pozostawiają tu wątpliwości. W „Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN” pod redakcją A. Markowskiego zapisany jest wyłącznie czasownik niedokonany kupować. Oznacza on nabywanie czegoś za określoną sumę pieniędzy, a w kontekście sportowym także pozyskiwanie zawodnika z innego klubu. W mowie potocznej bywa używany w znaczeniu akceptacji czegoś lub nabrania się na coś.

Warto podkreślić, że ten bezokolicznik odpowiada czasownikowi dokonanemu kupić. To para aspektowa, w której forma niedokonana przyjmuje cząstkę -ować. Dlatego poprawne są zdania w rodzaju: regularnie kupuję bilety albo chętnie kupowałbym książki.

Czasownik ten bywa też używany w kilku bliskich znaczeniach:

• nabywanie rzeczy lub usług za pieniądze,
• pozyskiwanie zawodnika z innego klubu,
• potoczne akceptowanie jakiejś propozycji,
• danie się oszukać lub nabranie się na coś.

Poprawny bezokolicznik pojawia się również w literaturze – na przykład u Czesława Miłosza w „Abecadle Miłosza” przy opisie wybierania się kupować choinkę. Inne cytaty z Reymonta czy Norwida również potwierdzają tę samą postać z cząstką -ować.

Skąd bierze się błąd „kupywać”?

Użytkownicy polszczyzny często wpadają w pułapkę analogii. Widzą poprawne pary zakupić – zakupywać, dokupić – dokupywać czy przekupić – przekupywać i dochodzą do wniosku, że od czasownika dokonanego kupić powinna powstać forma z cząstką -yw-. Tymczasem ta reguła nie dotyczy wyrazu podstawowego.

Forma kupywać jest w normie ogólnej błędna. Poprawny bezokolicznik to kupować, który łączy się z cząstką -ować, a nie -yw-.

Analogia do czasowników z przyrostkiem -yw-

Wyrazy przedrostkowe takie jak wykupywać, odkupywać czy rozkupywać rzeczywiście zawierają przyrostek -yw-. Ich budowa jest regularna, bo powstały od czasowników dokonanych zakończonych na -ić. Błąd kupywać powstaje wtedy, gdy ktoś przenosi tę zasadę na parę kupić – kupować. Ta ostatnia ma charakter wyjątkowy i trzeba ją zapamiętać.

Podobne mylenie dotyczy nie tylko tego czasownika. W polszczyźnie funkcjonują oboczne warianty dokupować i skupować, które wzorują się właśnie na tym bezokoliczniku. Normatywiści traktują je jako formy potoczne, dopuszczalne w swobodnej rozmowie, ale w tekstach oficjalnych lepiej wybierać wersje z -yw-.

Wpływ gwar i języka mówionego

Forma kupywać ma też własne źródło regionalne. Bywa notowana w gwarach, między innymi na Mazowszu. W mowie codziennej niektórych osób pojawia się również pod wpływem szybkiego, niestarannego wypowiadania sylab. Nie zmienia to jednak oceny normatywnej: w języku standardowym jest to błąd.

Jak poprawnie tworzyć formy niedokonane od czasowników zakończonych na -ić?

Ogólna reguła słowotwórcza jest dość przejrzysta. Od większości czasowników dokonanych jednokrotnych zakończonych na -ić tworzy się czasowniki niedokonane z przyrostkiem -yw-. Przykłady z przedrostkami potwierdzają tę zasadę i pomagają uniknąć częstej pomyłki.

Wyjątkiem pozostaje para kupić – kupować. Tu formą niedokonaną jest wyłącznie ta z -ować. W czasie przeszłym obowiązuje ten sam wzorzec: kupowałem, kupowałam, kupowaliśmy. Wersje typu kupywałem są niepoprawne.

Zestawienie najważniejszych par aspektowych wygląda następująco:

Już Stanisław Szober w „Słowniku poprawnej polszczyzny” z 1938 roku zapisywał wyjątkowość pary kupić – kupować. Później Witold Doroszewski w wydaniu PWN z 1973 roku odnotował formy oboczne dokupować i skupować, wzorowane właśnie na tym bezokoliczniku. Dziś normatywiści z większą rezerwą podchodzą do kolejnych wariantów potocznych.

Warto oddzielić dwa podobne, ale różne czasowniki. Okupić, czyli przypłacić coś czymś lub osiągnąć coś dużym kosztem, tworzy formę niedokonaną okupywać. Natomiast okupować znaczy zajmować jakiś obiekt i wiąże się z rzeczownikiem okupacja. Mylenie tych par bywa źródłem dodatkowych błędów.

Jak odmieniać poprawną formę w czasie przeszłym?

Odmiana czasu przeszłego sprawia niektórym osobom trudność, szczególnie gdy rozprzestrzenia się analogia błędnego wariantu. Poprawne są formy: kupowałem, kupowałam, kupowałeś, kupowałaś oraz kupowało. W liczbie mnogiej obowiązują kupowaliśmy, kupowałyśmy, kupowaliście, kupowali i kupowały.

Błędne warianty takie jak kupywałem, kupywali czy kupywaliśmy nie mają żadnego poparcia normatywnego. Nawet jeśli brzmią podobnie do poprawnych form z czasowników przedrostkowych, należy je odrzucać w wypowiedziach starannych.

Do najczęstszych niepoprawnych wariantów odmiany należą:

• kupywałem zamiast kupowałem,
• kupywałam zamiast kupowałam,
• kupywali zamiast kupowali,
• kupywały zamiast kupowały.

Jakie inne błędy językowe pojawiają się obok kupywać?

Ten sam typ mylenia bywa spotykany w innych parach wyrazowych. Warto przy okazji sprawdzić, czy nie używasz form, które uchodzą za wyraźnie błędne w polszczyźnie standardowej. Poniższa tabela przedstawia wybrane przykłady.

Niektóre z tych błędów bywają używane w dialektach, na przykład w dialekcie częstochowskim, ale to nie zmienia ich statusu w polszczyźnie ogólnej. Wypowiedź staranna wymaga sięgania po warianty notowane w słownikach poprawnej polszczyzny.